رازی و روز داروساز

پنجم شهریور ماه هر سال به مناسبت تولد دانشمند و فیلسوف بزرگ ایرانی، ابوبکر محمد زکریای رازی، که روز داروساز نامیده شد، آئین هایی به منظور پاسداشت مقام علمی رازی و داروسازان در نقاط مختلف کشور برگزار می شود و بـه نحوی از خدمات ایـن گـروه قدردانی (یا در واقع دلجویی) می گردد، چرا که در بقیه روزهای سال این زحمتکشان فرهیخته در اکثر رسانه ها مورد حمله و اهانت قرار می گیرند و هرگز هم اعتراضی نمی کنند و احقاق حق نمی نمایند. البته اختصاص یافتن روزی از سال به نام خدمتگزاران و فرهیختگان جامعه و تجلیل از زحمات آنها قطعاً کار پسندیده ای است، ولی به شرطی که جنبه تصنعی یا اجباری نداشته باشد. چنانکه همه می دانیم حدود 88 روز در هر سال به مناسبت های مختلف روز «پاسداشت» داریم، که یقیناً چیز عجیبی در دنیا است و شاید در هیچ جای جهان دیده نشود. البته این امر می تواند نشان دهنده محرومیت طبقات مختلف جامعه باشد و از این طریق از آنها دلجویی می شود تا کاستی ها را فراموش کنند و بتوانند به خدمت خود ادامه دهند. متاسفانه، ایرانیان همیشه در کارها و امور اجتماعیشان اهل افراط و تفریط بوده اند و در این مورد نیز جای گله و شکایت نیست، اما تحریف یا تخفیف مناسبت ها شایسته و پذیرفتنی نیست، که در برخی موارد شاهد آن هستیم و این امر هویت و اصالت آن مناسبت را خدشه دار یا حتی محو می نماید.

غرض از این مقدمه چینی پیش کشیدن ارتباط رازی و داروسازان و روز داروساز است. در باره دانشمند بزرگ ایرانی، زکریای رازی، مطالب زیادی در کتاب های قدیم و جدید، دایرة المعارف ها، مجله ها و نشریات گوناگون نوشته شده است و قطعاً نوشتن هر مطلبی شاید تکرار مکررات باشد، ولی نکاتی چند از زندگی و کارهای او در اینجا آورده می شود تا ادای دینی نسبت به او و روز داروساز صورت گرفته باشد.

چنانکه می دانیم، رازی آموزش علم پزشکی را از 35 تا 40 سالگی آغاز کرد، یعنی زمانی که فرد پخته و با تجربه ای بود. قبل از آن، مقدمات علوم دیگر و فلسفه را آموخته بود و بخصوص در رشته شیمی (کیمیا) کارهای زیادی کرده بود. او نیز مانند گذشتگان خود دنبال «مایه حیات» و تبدیل فلزات دیگر به طلا بود و به همین جهت تجربیات زیادی کسب کرده بود و به این اعتقاد رسیده بود که فیلسوف حتماً باید از علم شیمی اطلاع کافی داشته باشد. بنابراین زمانی که به آموزش پزشکی پرداخت، اطلاعات او در رشته شیمی، برای دستیابی به داروها و درمان های جدید، بسیار به او کمک کرد و موادی مانند الکل و اسید سولفوریک و داروهای مفرده و مرکب را به دست آورد و در درمان بیماران به کار برد. رازی کتاب های زیادی در این زمینه ها دارد که بعد از آثار جالینوس منحصر به فرد بودند و قرن ها در دنیا مورد استفاده قرار گرفتند.

روش رازی در معاینه، پیگیری و درمان بیماران، که مبتنی بر مشاهده و گزارش نویسی بود، امروزه نیز مورد استفاده است و به نام او در جهان ثبت شده است. رازی بیماران را پیگیری می کرد و تا زمانی کـه بیماری را کاملاً تشخیص نمی داد و درمـان نمی کرد، دست از آنها بـر نمی داشت. او مردی خوش خوی و کریم النفس و خوش قریحه و دقیق بود و آن طوری که نوشته اند: «نسبت به فقرا و مساکین بسیار رئوف و خوش سلوک و خیر رسان بود. با آنکه شهرتی بسزا داشته و می توانست ذخیره کامل برای تأمین زندگانی خود و کسانش تهیه کند، با این حال جز در فکر بیمارستان و رسیدگی به کار بیماران، مطلوبی در نظر نداشته است» (یاد زنده یادان آرسن میناسیان و دکتر حکیم زاده و ...  بخیر که رازی های معاصرند و مورد بی مهری ها!). رازی با آنکه چند بار رئیس بیمارستان بوده، ولی هیچگاه استطاعت مالی خوبی نداشت و این امر باعث طلاق دادن زنش می شود، که از این بابت مورد سرزنش برخی از نویسندگان نیز قرار گرفت.

ویژگی های اعتقادی رازی نیز یکی از مواردی است که در طول تاریخ بسیار چالش انگیز بوده و مطالب زیادی در ایـن زمینه نوشته شده است. عده ای او را، بـا توجه بـه برخی نوشته هایش، کافر و بی دین معرفی کرده اند، از جمله موسی بن میمون و ابوحاتم رازی از این دسته اند. ولی نویسندگان زیاد دیگری این مسئله را رد کرده اند و مطالب زیادی در باره حتی شیعه بودن رازی نوشته اند. در این مورد می توان  به کتاب بسیار ارزشمند استاد بزرگ آقای دکتر مهدی محقق، به نام فیلسوف ری، یا دایرة المعارف تشیع مراجعه کرد. ولی آنچه که مسلم است، با توجه به شرایط تاریخی زمان زندگی رازی، او فردی دانشمند بود که در بسیاری از علوم زمان خود، از جمله کیمیا و فلسفه و پزشکی و غیره، تبحر و اطلاعات زیادی داشت و در واقع در هر موردی صاحب نظر بود و در بسیاری از مسائل فراتر از آنچه که خشک اندیشان فکر می کردند، می اندیشید و به معنای واقعی یک دانشمند بود.

دانشمندان و خدمتگزاران بزرگ هر کشوری در بین ملتشان جایگاه ویژه ای دارند و از راه های مختلف از آنها تجلیل به عمل می آید و تلاش می شود تا در تمام سطوح جامعه، بخصوص طبقات جوان، به خوبی معرفی شوند، تا آنها علاقه مند به الگو قرار دادن این نوع افراد، با توجه به شرایط زمان حاضر، برای خود باشند. به امید آن روز.